Artikelen
Keuze van websites: de opbouw van een digitheek
In het vorige artikel heb ik besproken hoe je websites in je catalogus kunt opnemen. Maar voordat je websites opneemt, moet je eerst selecteren welke websites je in je database wilt opnemen. Dat is zeker niet eenvoudig. Bij boeken wordt een eerste schifting van het aangeboden materiaal uitgevoerd door uitgevers. Van alle manuscripten die zij aangeboden krijgen, worden er maar een paar gedrukt. Bij internet ligt dat anders. Iedereen die dat wil kan op internet publiceren. We zullen dus zelf heel goed moeten selecteren wat interessant is voor de mediatheek. In het Praktijkboek schoolmediatheek voortgezet onderwijs[i], worden aanschafcriteria gegeven voor de aanschaf van informatieve boeken. Voor dit artikel heb ik deze criteria als uitgangspunt genomen, en een poging gedaan deze te vertalen naar criteria voor de beoordeling van websites. Daarbij heb ik gebruik gemaakt van beoordelingscriteria van o.a. de redactie van maki.nl, een onafhankelijk platform waar veel informatie gegeven wordt over digitale producten en diensten voor kinderen van 2 tot 12 jaar, en van de Stichting ThinkQuest, die educatieve websites beoordeelt van leerlingen en leraren die meedoen aan hun wedstrijden.
Met de opbouw van een digitale database is vrij veel tijd gemoeid. Je kunt zelf actief op zoek gaan naar vulling van de database door te zoeken op internet en je kunt door het lezen van vakliteratuur je laten informeren over nieuwe websites[ii].
Realiseer je wel dat de opbouw van een digitheek een beperkte hoeveelheid tijd gemoeid is. Het onderhoud daarvan kost doorgaans nog meer tijd, dus bezint eer gij begint!
Algemeen
Onder de noemer algemene criteria voor de aanschaf van informatieve materialen, vallen zaken als bekendheid en/of waardering voor een auteur, serie of uitgeverij. Dat gaat natuurlijk ook op voor websites. Van een website die ontwikkeld is door een wetenschappelijk instituut, verwachten we een hoog wetenschappelijk niveau. Bovendien is het van belang om op een bepaald gebied de mening van gezaghebbende personen uit dat vakgebied in de collectie van de mediatheek op te nemen.
Bij de ontsluiting van websites moet er natuurlijk ook gelet worden of de moeite van het ontsluiten wel opweegt tegen hetgeen de website te bieden heeft. Is het een heel bijzondere website, is het een website die precies gaat over dat ene onderwerp waarover niets in de mediatheek is te vinden, of is het er een van vele die leerlingen zelf ook makkelijk kunnen vinden? Alhoewel het materiaal op internet over het algemeen gratis is, is ontsluiting van websites en het onderhouden van een digitale database een tijdrovende en kostbare aangelegenheid, en we moeten dus goed in de gaten houden of de moeite die we daarvoor doen wel opweegt tegen de waarde van de aangeboden informatie.
Verder moet gelet worden op de duurzaamheid van websites. Bij boekmateriaal wordt dan bekeken of ze wel bestand zijn tegen een stootje; voor websites moet erop gelet worden of te verwachten valt dat websites op het web zullen blijven staan. Sommige instanties veranderen hun websites heel vaak, en het loont dan over het algemeen niet de moeite een dergelijke website op te nemen in de database.
Tot slot spelen een aantal technische zaken een rol: is de website snel toegankelijk of niet, kan informatie eruit gekopieerd worden (sommige websites zijn daartegen beveiligd), kan hij met verschillende browsers bekeken worden (als op het netwerk een andere browser geïnstalleerd wordt, zou het vervelend zijn als dan websites uit je digitale database niet meer bekeken kunnen worden), is er speciale programmatuur (Flash, Adobe Acrobat Reader) of hardware (geluidskaart) nodig om bepaalde onderdelen te bekijken en is die aanwezig op het netwerk, enz.
Inhoud
De inhoudelijke criteria die gelden voor de aanschaf van informatieve boeken, gelden eigenlijk ook onverkort voor de selectie van websites. Een website moet voldoende aanknopingspunten hebben voor informatieverwerking, hij moet zelfstandig gebruikt kunnen worden en aansluiten bij het kennisniveau van de leerlingen en bij de onderwerpen die op school aan de orde komen. Bij de opbouw van een digitale database moet ook gekeken worden of binnen het totale informatie-bezit van de mediatheek er een goede opbouw is in moeilijkheidsgraad: binnen één bepaald onderwerp moet er informatie zijn op verschillende niveaus (basisvorming, tweede fase), maar ook over de verschillende deelonderwerpen moet een evenredige verdeling van de informatie zijn. Ook is het van belang na te gaan welke didactische grondslag aan de website ten basis ligt. Sommige websites geven de leerling veel ruimte om zelf na te denken; andere websites leiden de leerling strak volgens een uitgestippeld plan naar het einde toe. Beide manieren kunnen waardevol zijn, maar zijn wellicht voor verschillende doelgroepen geschikt. Verder moet er gekeken worden of aan de website een bepaalde levensbeschouwing ten grondslag ligt of niet. De geboden informatie moet objectief zijn, of het moet duidelijk zijn dat het een subjectief verhaal is. Daarbij moet niet alleen gelet worden op de tekst, maar zeer zeker ook op plaatmateriaal en eventueel ook op muziek. Geluid en beeld zeggen soms meer dan woorden kunnen doen! Wat de herkomst is van een website, en wat daarmee de achtergrond is van waaruit de website is geschreven, kan vaak door goed zoekwerk achterhaald worden. De Koninklijke Bibliotheek heeft hiervoor een heel goede cursus, die ik iedere mediathecaris van harte kan aanbevelen[v].
Daarnaast moet een website goed onderhouden zijn, en mag de informatie niet verouderd zijn. De voordelen van internet, aanklikbare bronnen (hyperlinks) moeten zoveel mogelijk benut worden. Het is handig als een leerling die wat meer wil weten over een bepaald facet van hetgeen behandeld wordt, direct naar een andere site kan doorklikken waar de betreffende informatie te vinden is.
Op sommige websites wordt gevraagd om privé-informatie. Dat is altijd uit den boze. Veel leerlingen geven met het grootste gemak hun eigen naam en adres-gegevens e.d. op, zonder zich te realiseren wat daarvan de effecten kunnen zijn. Een website waarop om dit soort gegevens gevraagd wordt, moet in principe niet opgenomen worden in een catalogus van een basis- of middelbare school.
Taalgebruik
Van groot belang bij de beoordeling van een website is het taalgebruik. Allereerst moet natuurlijk gekeken worden in welke taal de website is gesteld. De aversie van de meeste leerlingen tegen een vreemde taal is doorgaans groot, maar soms is er geen alternatief of is het juist prettig als een website in een andere taal is (bijv. een site over de Franse cultuur die gebruikt wordt voor de Franse les).
Veel websites zijn niet gemaakt t.b.v. leerlingen in het voortgezet onderwijs, maar voor heel andere groepen. Toch is dat materiaal vaak wel heel geschikt, maar het kan ook zijn dat een dergelijke website doorspekt is met vakjargon. Zaken als zinslengte, woordkeuze, zinsbouw e.d. zijn bepalend voor de leesbaarheid van een website.
Presentatie
De presentatie van websites is heel verschillend.
Een belangrijk criterium voor de toegankelijkheid van een website is de doorzichtigheid van de structuur. Bij een boek geeft de inhoudsopgave aan hoe het boek is ingedeeld, bij een website vind je helaas lang niet altijd een “sitemap”, die in principe dezelfde functie heeft. Een website heeft als regel een “titelpagina” (homepage), waarvandaan doorgeklikt kan worden naar de onderliggende pagina’s. Sommige websites zijn zodanig in elkaar gezet dat je alleen vanaf de homepage door kunt naar een volgende pagina. Om een andere pagina te kunnen bekijken, moet je dan eerst weer terug naar de homepage enz. Op die manier kost het vrij veel tijd om de hele website te bekijken. Ook zijn er websites, waarbij je telkens door gaat naar één volgende pagina, en niet willekeurig van de ene naar de andere pagina. Dat maakt het natuurlijk lastig om even snel wat op te zoeken. Het handigste is het, als je willekeurig van de ene pagina naar de andere kunt gaan. Vereiste daarbij is dat je een goed overzicht hebt van wat de website allemaal biedt: je hebt dus een sitemap nodig.
In boeken vind je soms één of meer registers. Op websites vind je voor dat doel vaak een zoekmachine die de website kan doorzoeken op woorden. Let daarbij op of de zoekmachine alleen de website zelf ontsluit, of ook daaraan gekoppelde documenten. Soms ook kan er uit deze opties een keuze gemaakt worden. Bij niet alle zoekmachines staat overigens duidelijk aangegeven wat daarmee doorzocht kan worden. Vaak kan je het alleen te weten komen door het uit te proberen.
Soms is het op een website niet duidelijk waar je op moet klikken om door te gaan. Dit komt de overzichtelijkheid van de website zeker niet ten goede.
Websites zijn ook heel verschillend wat betreft interactiviteit. Sommige websites geven alleen informatie; bij andere websites wordt van de gebruikers actie verwacht: ze moeten zelf regelmatig iets aanklikken of intoetsen om verder te kunnen. Dit werkt over het algemeen heel stimulerend op leerlingen. Voor veel kinderen wordt een website nog leuker als daar ook spelletjes, testjes e.d te vinden zijn over dat onderwerp. Maar let op: teveel van dat soort materiaal werkt vaak eerder verwarrend dan dat het iets toevoegt aan de informatie!
Let ook op de lay-out van de pagina’s: is er veel of weinig illustratiemateriaal, en is dat statisch of zijn er ook bewegende beelden? Vooral jongeren geven vaak de voorkeur aan bewegende beelden. Van belang is wel dat het illustratiemateriaal, bewegend of niet, functioneel moet zijn. Het moet iets toevoegen aan de tekst, en niet afleiden daarvan. Grappige beelden op een website zijn leuk, maar als leerlingen daardoor de informatie niet meer lezen, is het effect averechts. Het kan ook zijn dat juist het illustratiemateriaal de primaire bron van informatie is. Dat is natuurlijk prima, maar dan moet het wel zo zijn dat het voor de leerling mogelijk is uit het plaatmateriaal informatie af te leiden.
Tekst is vanaf een beeldscherm lastig te lezen. De hoeveelheid tekst op één pagina moet daarom beperkt zijn. Zinnen mogen ook niet te lang zijn; dat bemoeilijkt het lezen.
Op sommige websites is ook geluidsmateriaal te vinden. Ook voor geluidsmateriaal geldt dat het iets moet toevoegen aan de informatie op de website. Muziek kan ook werken als “stemmingmaker”: een heel vrolijk muziekje bij een website over een bepaalde sekte geeft geen extra informatie over de sekte, maar bepaalt wel een sfeer. Leerlingen kunnen door muziek behoorlijk beïnvloed worden, zonder daar in de meeste gevallen zelf erg in te hebben.
Voor kinderen is het doorgaans lastig om onderscheid te maken tussen reclame en informatie. Reclame-uitingen op websites moeten daarom voor kinderen goed als zodanig herkenbaar zijn.
Fysiek
Een laatste kanttekening nog bij de presentatie van websites. Zo goed als je met boeken rekening moet houden met het formaat (passen ze wel in de kast), zo goed moet je er met websites rekening mee houden dat ze soms wel heel groot zijn. Alhoewel voor leerlingen een website met veel – bewegende – beelden en geluid heel leuk is, is een nadeel hiervan dat het laden nog wel eens lang kan duren. En daarop willen ze, of kunnen ze, niet altijd wachten. Let er daarom altijd op of filmpjes (bijvoorbeeld een intro) of geluid ook afgebroken kunnen worden. In sommige websites zijn hele grote (pdf-) bestanden opgenomen, die apart opgehaald moeten worden. Het ophalen van die bestanden kost soms veel tijd, en dat is tijdens een lessituatie natuurlijk verre van ideaal.
Ook moet je je telkens afvragen of, in relatie tot de vraag, het gebruik van een website functioneler is dan het gebruik van gedrukte media. Woordenboeken bijvoorbeeld worden vaak meegenomen naar de klas om iets op te zoeken. Het heeft weinig zin om voor dat doel een website op te nemen in de catalogus, zeker niet als in het betreffende lokaal geen p.c. met internet-aansluiting voorhanden is. Daarnaast is de keuze voor bepaalde media vaak een beleidskwestie. Allerlei argumenten spelen daarbij een rol: financiële argumenten, maar ook de principekeuze om het gebruik van ict binnen een school zoveel mogelijk te willen stimuleren of niet.
Conclusie
Het is niet eenvoudig om websites op hun merites te beoordelen. Er zijn nogal wat criteria waarop gelet moet worden, en daarbij moet telkens bekeken worden voor wie een website bedoeld is en voor welk doel. Is de website bedoeld voor gebruik tijdens een les in de onderbouw, onder de leiding van een docent, of is hij bedoeld als achtergrondinformatie voor het schrijven van een profielwerkstuk voor leerlingen uit de tweede fase? Dit soort argumenten speelt een belangrijke rol bij de beoordeling van websites. Ook is het moeilijk om harde criteria op te stellen op een aantal punten. Is dat ene filmpje op die website nu precies voldoende om de aandacht van de leerling erbij te houden, of werkt het juist afleidend? En dat chatten: gaan de leerlingen daar goed mee om, of is het juist een aanleiding om allerlei andere dingen te gaan doen? Degene die de database samenstelt, zal om vast te kunnen stellen welke websites op de beste manier de gewenste informatie bieden, zal kennis moeten hebben van het vakgebied, en van het medium, maar ook van de gebruikers van de digitheek. Eigenlijk dus precies als bij de aanschaf van gedrukte media, waar al jaren de vakbekwaamheid van de schoolmediathecaris de kwaliteit van de collectie bepaalt!
Studiehuis, 4 (2001), 2
[ii] Je kunt ook jezelf daarvoor bijvoorbeeld abonneren op een aantal (gratis) e-zines (elektronische tijdschriften) op het gebied van onderwijs, zoals het e-zine Onwijs, of Digi-life, een Belgisch/Nederlands e-zine op het gebied van onderwijs.
