Artikelen



Portfolio’s: iets anders dan een presentatiemap!

Wie het woord portfolio opzoekt op de website van de Dikke van Dale vindt daar als omschrijving “map voor het bewaren of vervoeren van grote tekeningen, schema's enz.”. In het onderwijs is steeds vaker sprake van het inzetten van portfolio’s. De invulling van dit begrip komt vaak niet verder dan de door van Dale gegeven beschrijving, alleen dan in digitale versie. Een portfolio wordt dan gezien als een digitale map, al dan niet bereikbaar via Internet, met het werk van een leerling. Wie portfolio’s inzet in het onderwijs kan daar echter veel meer mee doen dan zaken in een map bewaren. In dit artikel meer over de mogelijkheden van een portfolio.

Portfolio en digitaal portfolio

Het CPS omschrijft een leerlingenportfolio als volgt: “een verzameling zelfgemaakt werk van een leerling in één of meer vak- en of ontwikkelinsgebieden, gemaakt in een bepaalde periode”. Een deel van dit werk is vastgelegd op papier, maar vaak is een deel digitaal aangeleverd, dus het is voor de hand liggend om ook een digitaal portfolio aan te leggen. Dit stelt de leerling in staat om geluids- en videofragmenten in zijn portfolio op te nemen. Een ander voordeel van een digitaal portfolio is dat dit via internet bereikbaar is waardoor het portfolio onafhankelijk van plaats en tijd bereikbaar is voor iedereen die aan het portfolio wil werken of het wil bekijken.

Functies van een portfolio

Een portfolio van een kunstenaar heeft als functie aan geïnteresseerden (meestal potentiële opdrachtgevers) te laten zien waartoe de kunstenaar in staat is. Een dergelijk portfolio wordt meestal aangeduid als ‘showcase-portfolio’ of ‘presentatie-portfolio’. Een leerlingenportfolio kan datzelfde doen, maar het kan voor nog veel meer doeleinden gebruikt worden. Aan een leerlingenportfolio kunnen vier functies worden toegeschreven: een portfolio kan gebruikt worden om zoveel mogelijk informatie over de leerling te verzamelen, het kan dienen als reflectie-instrument, het kan gebruikt worden als bewijsinstrument en als etalage waarin leerlingen zichzelf presenteren aan de buitenwereld.

Verzamelportfolio

De meest ‘basale’ functie van een portfolio is het verzamelen van informatie over de leeractiviteiten en leerprestaties van een leerling. In het portfolio worden cijfers bewaard van repetities, werkstukken etc., maar ook lesroosters en planningen vinden een plaatsje in het portfolio. Het portfolio heeft dan uitsluitend de functie een objectieve weergave te zijn van het leertraject van de leerling.

Bewijsmateriaal

Een portfolio kan ook gebruikt worden als bewijsmateriaal. De leerling kan in zijn portfolio laten zien dat hij beschikt over bepaalde kennis of competenties. De waarde van die bewijzen is soms overigens wel discutabel: welke bewijskracht heeft een rapportcijfer? Of een werkstuk dat door een groep leerlingen gemaakt is?

Etalagefunctie

Een portfolio kan ook gezien worden als de plek waar de leerling laat zien wat hij kan. Dat werkt heel stimulerend: de leerling is trots op zijn eigen presteren en in het portfolio kan hij laten zien wat hij kan. In een portfolio worden de prestaties van de leerling niet vergeleken met die van andere leerlingen, maar met zijn eigen prestaties tot dan toe. De leerling kan zich in het portfolio presenteren op zijn eigen sterke punten. Een digitaal portfolio biedt de mogelijkheid aan leerlingen om zich op een eenvoudige manier te presenteren op het wereldwijde web, een optie die door leerlingen over het algemeen erg gewaardeerd wordt. Wel zal de leerling bij het ontwikkelen van het digitale portfolio zich tevoren moeten realiseren wie toegang krijgen tot zijn portfolio. Wordt het portfolio voor iedereen toegankelijk of krijgen alleen ouders, vrienden en bekenden of toekomstige werkgevers toegang tot het portfolio. Ook is het belangrijk om in de gaten te houden wat de leerling wil presenteren: is het portfolio uitsluitend bedoeld om te laten zien dat hij voldoet aan de door de school of hemzelf gestelde leerdoelen of wordt het portfolio ook gebruikt voor potentiële werkgevers of om een stageplek te verkrijgen?

Een presentatieportfolio biedt het onderwijs veel mogelijkheden om de leerling te coachen hoe hij zich het best aan anderen kan presenteren. Niet alles kun je immers op het web zetten: de netiquetteregels moeten uiteraard gerespecteerd worden. De vraag is ook of de leerling zelf mag bepalen welke informatie wordt opgenomen in het portfolio of dat dit door de school bepaald. Maar ook kan aandacht besteed worden aan hoe je jezelf kunt presenteren aan anderen, bijv. bij het zoeken naar een stageadres of een toekomstige werkgever.

Evaluatieportfolio

Het evaluatieportfolio is bedoeld om leerlingen te laten reflecteren op hun eigen prestaties. Dat kan natuurlijk beperkt worden tot een evaluatie achteraf, maar u kunt er ook voor kiezen de leerling telkens tussentijds te laten reflecteren of de doelen door hemzelf of door u gestelde doelen behaald zijn, of de doelstellingen bijgesteld moeten worden of dat wellicht een ander pad bewandeld moet worden om de doelstellingen te behalen. U kunt als docent bepalen aan welke doelstellingen de leerling moet voldoen en uiteraard spelen daarin de eindtermen van het onderwijs ook een rol. Maar de leerling kan zichzelf ook doelen stellen en daarop reflecteren. U kunt telkens dezelfde vragen volgens een vastgesteld patroon terug laten komen bij een evaluatie, door de leerling bij ieder bestand dat hij in het portfolio plaatst steeds dezelfde vragen te laten beantwoorden, maar u kunt een evaluatie ook meer vrij laten en de leerling zelf laten vertellen hoe hij de opdracht heeft ervaren. De opdrachten en werkstukken kunnen door de leerling zelfstandig geëvalueerd worden, in overleg met de leraar, een stagebegeleider maar ook in overleg met medeleerlingen.

Verschijningsvormen portfolio

Een portfolio maakt vaak deel uit van een digitale leeromgeving, maar dat hoeft natuurlijk niet. U kunt er ook voor kiezen om alleen met een digitaal portfolio te werken. U kunt dan kiezen uit kant-en-klare pakketten, maar u zou ook eens kunnen denken of een andere, meer vrije vorm, misschien beter tegemoet komt aan uw wensen of die van uw leerlingen.

Website

Zo zou u bijvoorbeeld kunnen overwegen om uw leerlingen een eigen website te laten bouwen. Dat hoeft helemaal niet zo ingewikkeld te zijn: er is veel software in de handel die het bouwen van een website een fluitje van een cent maken. Ook kunt u op diverse sites terecht om online een site te bouwen. Wat u daarbij wel in de gaten moet houden is of het mogelijk is om zo’n website over te zetten naar een ander domein (zodat de leerling het portfolio ‘mee kan nemen’ naar een andere school of naar een werkgever) en of de software mogelijkheden biedt om bestanden in verschillende formaten in hun geheel op Internet te zetten. Een website kan goed ingezet worden als presentatie-portfolio.

Weblog

Een andere vorm om een portfolio te bouwen is uw leerlingen te vragen een weblog te bouwen. Een weblog is een soort digitaal dagboek waarin de eigenaar van het log verslag doet van wat hem bezighoudt. Een heel bekend weblog is die van Wim de Bie: http://bieslog.vpro.nl/programma/bieslog. Een weblog kan vooral goede diensten doen als evaluatie-portfolio. Het leuke van een weblog is dat daar volop ruimte wordt geboden voor reacties op hetgeen verteld wordt. Op die manier kunnen hele discussies ontstaan, tussen de leraar en de leerling, maar ook tussen leerlingen onderling.

Wiki

Wie een groep wil laten samenwerken zou kunnen overwegen om daarvoor een wiki te gebruiken. Een wiki (Het woord wiki wiki komt uit de taal die op Hawaï wordt gesproken en heeft de betekenis van 'snel, vlug, beweeglijk') is een website waarop bezoekers zelf op een heel eenvoudige manier informatie kunnen toevoegen of aanpassen. Het bijzondere van een wiki is dat er heel makkelijk mee gewerkt kan worden: er is bijna geen kennis voor nodig van HTML. Onderdeel van een wiki is een pagina waarop de historie van de wiki wordt vastgelegd: een soort logboek waarin automatisch wordt bijgehouden wie er wat heeft gedaan in de wiki en wanneer dat is gebeurd. Een prima manier dus om de activiteiten van uw leerlingen te volgen.

Software

U hebt dus een ruime keuze aan mogelijkheden voor een portfolio. Voordat u een keuze maakt zult u zich moeten bezinnen over de doelstelling die u wilt bereiken met het inzetten van het portfolio. Als u uw keuze hebt bepaald, zult u ook nog een aantal praktische zaken moeten bekijken. Allereerst natuurlijk de configuratie-eisen: onder welk besturingssysteem draait het pakket, kan het pakket zowel lokaal als via internet gebruikt worden en welke bandbreedte hebt u dan nodig, wat zijn de kosten en de tijdsinspanning nodig voor het beheer van het pakket etc. Maar stelt u zich daarnaast ook nog eens de volgende vragen:

  • biedt het pakket de mogelijkheid om delen van het portfolio openbaar toegankelijk te maken via het web, en andere delen af te schermen? Zijn er verschillende niveaus in de toegankelijkheid?

  • Biedt de software de mogelijkheid om bestanden in verschillende formaten in te voegen? Denk daarbij aan een powerpointpresentatie die een leerling heeft gemaakt, een spreadsheet en beeld- of geluidmateriaal dat door de leerling zelf vervaardigd is.

  • Is de informatie uit het portfolio over te zetten naar een eigen omgeving van de leerling; m.a.w. kan de leerling het portfolio ‘meenemen’ na school?

Tot slot

Natuurlijk kunnen de bovengenoemde functies niet altijd los van elkaar gescheiden kunnen worden. Een evaluatieportfolio kan aantonen dat een leerling in staat is te reflecteren op zijn eigen functioneren en een verzamelportfolio kan gebruikt worden als presentatieportfolio. Het is wel verstandig als u besluit om in uw onderwijs gebruik te gaan maken van een portfolio eerst te besluiten aan welke van de genoemde functies u prioriteit wilt geven. En laat u gerust eens verrassen door uw leerlingen bij het gebruik van het portfolio: als u ze de ruimte geeft zullen ze vermoedelijk al snel extra invulling geven aan het portfolio. Kijk eens op de site van het Montessori College Oost  en de pagina van in het het kinderportfolio ontwikkeld door de Hogeschool Inholland (kies ‘Josephine’). Leren wordt leuker als je anderen kunt laten zien en kunt laten delen in wat jou bezig houdt!

 

RSS

In de standaard portfolio-pakketten zit vaak een optie waardoor u makkelijk kunt zien of uw leerlingen in hun portfolio hebben gewerkt. Uiteraard zit die mogelijkheid niet standaard bij een website, weblog en wiki. Maar u kunt wel op een eenvoudige manier op de hoogte blijven van wijzigingen door een RSS-functie toe te voegen. De afkorting RSS staat de afkorting voor 'Rich Site Summary' of voor 'Really Simple Syndication'. Als een website voorzien is van RSS (meestal te herkennen aan een oranje knopje met daarop RSS of XML), dan kunt u zich laten informeren over wijzigingen op de site. Daarvoor moet u zelf op uw p.c. een (gratis) RSS-lezer installeren. Telkens als de site gewijzigd wordt, krijgt u hiervan melding in uw RSS-lezer. Het klinkt ingewikkeld, maar het valt reuze mee. Een goede manier om het eens uit te proberen is door u te ‘abonneren’ op de onderwijsfeeds van Sipke Kloosterman (http://www.rssonderwijs.nl). U krijgt dan bericht zodra er op de meest bekende onderwijssites (Kennisnet, ICT op School, ICT-in-Onderwijsnieuws en nog veel meer bekende sites) nieuwe berichten worden geplaatst. U vindt op die site een duidelijke uitleg over RSS en u kunt er verschillende gratis RSS-readers downloaden.

Extra informatie is te vinden op:

 

naar boven